است و علم از جمع من و غير من آغاز مىشود پس مراحل علم بدين گونه است : من منهاى غير من و من به اضافه غير من . ولى ناميدن عقلى كه پديده‌ها را كشف مىكند به « من » چنانچه خواهد آمد صحيح نيست ، زيرا عقل با نفس تفاوت دارد ، آرى ! عقل پديده‌ها را كشف نمىكند مگر پس از آگاهى به خود و اعتماد به آن و سپس هنگامى كه پديده‌ها را كشف كرد از خلال آن خود را كشف مىكند . « هگل » مىگويد : شناخت انسان از نقطه ديالكتيك يا جدلى آغاز مىشود كه بعضى از ناقدان وى آن را شكافته شدن فكر به وسيله خود فكر ناميده‌اند و شايد مقصود او آن است كه كشف امور خارجى تنها وسيله‌اى براى افزايش به كار انداختن عقل است . و اين چنين فلسفه‌هاى مختلف از تفسير پديده تأثير و تأثّر متقابل ميان شناخت و عقل ناتوان مانده‌اند و حال آن كه تفسير صحيح آن بدين گونه است : عقل هرگاه به امور خارجى آگاهى يابد نسبت به خود نيز آگاهى مىيابد . د - از همين رو شيوه شناخت « پديده‌ها » شناخت « عقل » است كه به مفهوم افزايش آن نيز هست راه شناخت عقل عبور از شناختهاى بديهى است به سوى عقل و پس از تقويت عقل است كه به حقايق پيچيده روى مىآوريم تا آنها را مكشوف سازيم و به همين ترتيب تا آن كه عقل به صورتى روشن براى خود نمايان گردد .